एआय क्रांती: विकासाचा महामार्ग की बेरोजगारीवर नवे संकट ?
एआय क्रांतीमुळे भारत विकासाच्या नव्या पर्वात प्रवेश करत आहे. मात्र बेरोजगारी, कौशल्यविकास आणि सामाजिक संतुलन यांसारखे प्रश्नही समोर येत आहेत.
दिल्लीमध्ये सध्या आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स (Artificial Intelligence) विषयावर भव्य शिखर परिषद पार पडत आहे. देशभरात एआयची चर्चा रंगली आहे. तंत्रज्ञानाच्या या नव्या पर्वात भारत मागे राहू नये, ही उत्सुकता स्वाभाविक आहे. परंतु या उत्साहाच्या लाटेत एक गंभीर प्रश्न डोकावतो—एआय भारतासाठी संधी आहे की बेरोजगारीची नवी लाट?
एआय म्हणजे नेमके काय?
एआय म्हणजे संगणक व यंत्रांना मानवी बुद्धिमत्तेसारखे निर्णय घेण्याची क्षमता देणारी प्रणाली. रोबोटिक्स, ऑटोमेशन, स्मार्ट मशीन, डिजिटल डेटा विश्लेषण अशा अनेक क्षेत्रांत त्याचा वापर वाढत आहे. उद्योग, बँकिंग, शिक्षण, आरोग्य, शेती आणि माध्यम क्षेत्रात एआयची पावले वेगाने पडत आहेत.
तंत्रज्ञानाचा वेग आणि रोजगाराचा प्रश्न
भारतासारख्या देशात आधीच बेरोजगारी मोठे आव्हान आहे. अशा परिस्थितीत जर यंत्रे व रोबोट्स मानवी श्रमांची जागा घेऊ लागले, तर रोजगाराचे पारंपरिक मार्ग कमी होण्याची शक्यता नाकारता येत नाही.
पूर्वी शेतीसाठी बैल आणि शेतकरी आवश्यक होते. ट्रॅक्टर आल्यानंतर काम काही तासांत पूर्ण होऊ लागले. रस्ते खोदण्यासाठी शेकडो मजूर लागत; आज JCB मशीन काही तासांत तेच काम पूर्ण करते. उत्पादन वाढले, वेळ वाचला—परंतु मानवी श्रमांची गरज कमी झाली.
विकास तेव्हाच अर्थपूर्ण ठरतो,जेव्हा त्याच्या केंद्रस्थानी माणूस असतो—मशीन नाही.
एआयचा वाढता विस्तार: संधी की संकट ?
लेखन, ग्राहक सेवा, डेटा विश्लेषण, वैद्यकीय निदान, ऑनलाइन शिक्षण—अनेक क्षेत्रांत एआय प्रवेश करत आहे. अनेक कंपन्या खर्च कमी करण्यासाठी ऑटोमेशनकडे वळत आहेत. त्यामुळे लाखो युवकांच्या रोजगारावर परिणाम होण्याची भीती व्यक्त केली जात आहे.
भारताची लोकसंख्या मोठी आहे आणि युवा शक्ती हीच देशाची खरी ताकद आहे. जर कौशल्यविकास, पुनर्प्रशिक्षण आणि नवीन रोजगारनिर्मिती यावर भर दिला नाही, तर सामाजिक असंतुलन वाढू शकते.
बदल अटळ आहे,पण तयारी आवश्यक
तंत्रज्ञानाला विरोध करून प्रगती थांबवणे शक्य नाही. पूर्वी हाताने धान्य दळले जात असे; आज मिक्सर-ग्राइंडर आहे. विहिरीतून पाणी काढले जात असे; आज मोटारपंप आहे. सायकलच्या जागी ई-स्कूटर आले. बदल स्वाभाविक आहे.
परंतु प्रश्न हा आहे की,आपण तंत्रज्ञानाचे स्वामी राहणार की त्याचे गुलाम होणार ?
मोबाइल आणि इंटरनेटच्या माध्यमातून एआय घराघरात पोहोचले आहे. त्याचा उपयोगही होत आहे; परंतु त्याचवेळी त्यावर अवलंबित्व वाढत आहे.
लहान शहरांतील परिणामांचा विचार हवा
महानगरांतील परिषदांमध्ये एआयचे फायदे सांगितले जातात; परंतु लहान शहरांमध्ये त्याचे परिणाम काय असतील? मोठे मॉल्स जेव्हा छोट्या शहरांत आले, तेव्हा पारंपरिक बाजारपेठांवर परिणाम झाला.अनेक छोट्या दुकानदारांच्या उत्पन्नावर परिणाम झाला.एआयच्याही बाबतीत अशीच परिस्थिती निर्माण होऊ नये,यासाठी ठोस धोरण आवश्यक आहे.
धोरण, कौशल्य आणि मानवी मूल्ये
एआयला विरोध नव्हे तर संतुलित स्वीकार आवश्यक आहे. सरकार आणि उद्योग क्षेत्राने पुढील बाबींवर लक्ष केंद्रित करणे गरजेचे आहे – कौशल्यविकास व पुनर्प्रशिक्षण कार्यक्रम
नव्या रोजगार संधींची निर्मिती
ग्रामीण आणि लहान शहरांमध्ये डिजिटल साक्षरता
मानवी मूल्यांचे संरक्षण
निष्कर्ष
विकासाचे स्वप्न आकर्षक आहे. एआय भारताला जागतिक स्पर्धेत आघाडीवर नेऊ शकते. परंतु विकासाचा मार्ग असा असावा की त्यात माणूस केंद्रस्थानी राहील. मशीन मानवाच्या मदतीसाठी असाव्यात—मानवाच्या जागी नव्हे.
