मुले तासन्तास मोबाईलमध्ये व्यस्त -एक गंभीर सामाजिक प्रश्न

मुले तासन्तास मोबाईलमध्ये व्यस्त – एक गंभीर सामाजिक प्रश्न

Children are busy with mobile phones for hours – a serious social issue

जयसिंगपूर/ ज्ञानप्रवाह न्यूज-आजच्या माहिती आणि तंत्रज्ञानाच्या झपाट्याने बदलणार्‍या युगात, मोबाईल फोन हे केवळ संपर्काचे नव्हे तर ज्ञान, मनोरंजन आणि व्यवहार यांचे प्रमुख साधन झाले आहे.अगदी लहान वयातील मुलेही मोबाईल हाताळताना सहज दिसतात. पूर्वी बाहेर खेळणारी,पुस्तकात रमणारी आणि घरच्यांशी संवाद साधणारी मुले आता तासन्तास मोबाईल स्क्रीनकडे नजर लावून बसलेली दिसतात.हा बदल तितकाच चिंताजनक आहे जितका तो अद्ययावत आहे.

मोबाईलचा वापर - गरज की व्यसन ?

कोरोना महामारीनंतर शाळा बंद झाल्याने ऑनलाईन शिक्षण हे एकमेव पर्याय होता. त्यामुळे पालकांनी मुलांच्या हाती सहजतेने मोबाईल दिला. परंतु शिक्षणासाठी सुरुवात झालेला मोबाईल वापर हळूहळू व्हिडिओ गेम्स, YouTube, OTT आणि सोशल मीडियावर केंद्रित झाला. आजच्या घडीला 6 ते 18 वयोगटातील मुले दिवसातून 5–7 तास किंवा अधिक वेळ मोबाईलवर घालवतात. अभ्यासाऐवजी TikTok, Instagram Reels किंवा मोबाईल गेम्समध्ये त्यांचा वेळ जातो. हेच हळूहळू एक मानसिक व्यसन बनते.

अति मोबाईल वापराचे परिणाम

1.एकाग्रतेचा अभाव

सतत बदलणार्‍या व्हिडीओज व सतत येणाऱ्या नोटिफिकेशन्समुळे मुलांचे लक्ष एकाच गोष्टीवर केंद्रित राहत नाही. अभ्यासात गढून जाण्याऐवजी ते सतत मोबाईलकडे डोळा लावून असतात.

2. अभ्यासाकडे दुर्लक्ष

मोबाईलचा वापर एक वेळेला 10-15 मिनिटे म्हणून सुरू होतो पण त्याचे व्यसन लागल्यावर तासन्तास गेम्स आणि व्हिडिओ पाहण्यात जातात.परिणामी अभ्यासाकडे दुर्लक्ष होते,गृहपाठ राहतो आणि परीक्षेच्या तयारीत खोबणे येते.

3. शारीरिक व मानसिक आरोग्यावर परिणाम

मोबाईलच्या सततच्या वापरामुळे डोळ्यांवर ताण,झोपेचा अभाव,मानदुखी,अपचन, आळस आणि चिडचिड यासारख्या समस्या निर्माण होतात. झोपेचा वेळ कमी झाल्याने दिवसभर आळस येतो आणि कार्यक्षमता घटते.

4.सामाजिक व भावनिक अंतर मोबाईल मध्ये रममाण झालेली मुले घरातील संवाद, मैत्री आणि सामाजिक परस्पर संबंधांपासून दूर जातात.त्यांचं भावनिक वर्तन अनुलक्षित, अडेलतट्टू किंवा आत्ममग्न होऊ लागतं.

5. अनुचित कंटेंटची भीती

अनेक वेळा मुले पालकांच्या नियंत्रणाशिवाय मोबाईल वापरत असल्याने त्यांच्यापर्यंत अश्लील, हिंसक किंवा चुकीचा मजकूर सहज पोहोचतो.यामुळे त्यांच्या मानसिकते वर विपरीत परिणाम होतो.

या समस्येची कारणमीमांसा

- पालकांची व्यस्तता आणि वेळेअभावी मुलांना मोबाईल देणे हा एक सोपा उपाय मानला जातो.
- ऑनलाईन शिक्षणामुळे मोबाईलचा नैसर्गिक वापर वाढला आणि त्याचाच सवयीचा भाग झाला.

• मनोरंजनाची अनेक पर्यायी साधने मोबाईलमध्येच उपलब्ध असल्याने मुले बाहेर जाण्यापेक्षा स्क्रीनमध्ये रमतात.
• आधुनिक जीवनशैलीत डिजिटल नॅनी म्हणजेच मोबाईल हा बालसंगोपनाचा अनाहूत भाग बनला आहे. उपाय योजनापालकांनी ठरवलेला वेळ आणि नियम
  मोबाईल वापरासाठी वेळ मर्यादित असावा. फक्त शैक्षणिक कारणांसाठी वापरण्याची सवय लावावी. वेगळा स्टडी मोबाईल आणि मनोरंजन मोबाईल यामध्ये भेद करावा.डिजिटल डिटॉक्सचे आयोजन
  साप्ताहिक किंवा मासि ‘नो मोबाईल डे’ ठेवावा.त्या दिवशी खेळ,वाचन,चित्रकला, संवाद असे पर्याय द्यावेत.पालक आणि शिक्षकांचे मार्गदर्शन
  पालक आणि शिक्षकांनी मुलांशी संवाद साधत मोबाईलच्या दुष्परिणामाबाबत सजगता निर्माण करावी.त्या तुलनेत प्रत्यक्ष खेळ,ग्रुप अ‍ॅक्टिव्हिटीज यासाठी प्रेरित करावे.मोबाईल अ‍ॅप्सवर पालक नियंत्रण
  पालकांनी मोबाईलमध्ये Parental Control Apps वापरून मुलांचा वापर नियंत्रित ठेवावा. वयाच्या मर्यादेनुसार मजकूरासाठी किड्स मोड किंवा एज लिमिट्स लावावेत.शाळा आणि शासन यांची भूमिका
  शाळांमध्ये तंत्रज्ञानाचा उपयोग योग्य आणि विवेकपूर्ण पद्धतीने करावा. शिक्षणखात्याने देखील मार्गदर्शक धोरण तयार करणे आवश्यक आहे.उपसंहार

मुले ही राष्ट्राची आणि समाजाची आशा असतात.त्यांचे मानसिक,शैक्षणिक आणि सामाजिक आरोग्य घडवण्याची जबाबदारी आपली आहे.मोबाईलचा वापर टाळणे शक्य नसले तरी त्याचा योग्य वापर करून शिक्षणात सकारात्मक बदल घडवणे नक्कीच शक्य आहे. मोबाईलच्या आभासी विश्वात हरवण्याऐवजी त्यांना वास्तवाशी जोडण्याचे प्रयत्न सर्वांनी एकत्र येऊन करणे आवश्यक आहे.

संदर्भ सूची (Reference List):

• भारत सरकार, इलेक्ट्रॉनिक्स आणि आयटी मंत्रालय – ‘Digital India Programme’.
• UNICEF Report (2021) – ‘Growing Up Online: Children’s Rights in the Digital Age’.
• WHO Guidelines on Screen Time for Children (2019).
• नीती आयोग – ‘Transforming India’s Digital Education Landscape’.
• Indian Pediatrics Journal – ‘Smartphone Addiction in Children: A Growing Concern’.
• केंद्र सरकारचा ‘DIKSHA App’ वापर अहवाल.
• लोकप्रिय वृत्तपत्र लेख: मासिक कवितासागर, नॉलेज त्रैमासिक, लोकसत्ता, सकाळ, महाराष्ट्र टाईम्स इत्यादि मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या विविध लेखामधील संदर्भ.
• डॉ.सुनील दादा पाटील,जयसिंगपूर
  9975873569, 8484986064
  (लेखक डॉ.सुनील दादा पाटील हे शिक्षण, साहित्य आणि पर्यावरणाचे अभ्यासक आहेत.)