फेक न्यूजचा लोकशाहीवर घातक परिणाम : मौन पण खोलवर असलेला धोका
सोशल मीडियावरील फेक न्यूज लोकशाहीसाठी किती धोकादायक ?
फेक न्यूज ही लोकशाहीसाठी मौन पण गंभीर धोका ठरत आहे.सोशल मीडिया वरील खोट्या बातम्यांचा जनमत, निवडणूक प्रक्रिया व सामाजिक सलोख्यावर होणारा परिणाम जाणून घ्या.
(विशेष लेख | माध्यम व लोकशाही)
ज्ञानप्रवाह न्यूज – लोकशाही यशस्वी होण्यासाठी जागरूक, माहितीपूर्ण आणि विवेकी नागरिक समाज अत्यंत महत्त्वाचा असतो. जेव्हा नागरिक सत्य आणि तथ्याधारित माहितीच्या आधारे आपले मत व निर्णय घेतात, तेव्हाच लोकशाही व्यवस्था मजबूत होते. मात्र सध्याच्या डिजिटल युगात फेक न्यूज (खोटी व दिशाभूल करणारी माहिती) हा लोकशाहीसमोरील एक गंभीर आणि घातक धोका बनला आहे.
सोशल मीडिया व डिजिटल प्लॅटफॉर्मच्या वेगामुळे असत्य माहिती इतक्या झपाट्याने पसरते की अनेक वेळा सत्य त्याखाली दबले जाते. फेक न्यूज म्हणजे केवळ चुकीची माहिती नव्हे, तर ती अनेकदा पूर्वनियोजित पद्धतीने जनमत प्रभावित करण्यासाठी, राजकीय फायदा मिळवण्यासाठी, सामाजिक तेढ निर्माण करण्यासाठी किंवा आर्थिक लाभासाठी तयार केली जाते. अपूर्ण माहिती, संदर्भ तोडलेली वक्तव्ये, संपादित व्हिडीओ आणि सनसनाटी मथळे ही फेक न्यूजची ठळक वैशिष्ट्ये आहेत.
लोकशाहीवर फेक न्यूजचा सर्वात मोठा परिणाम जनमतावर होतो. निवडणूक काळात पसरवल्या जाणाऱ्या अफवा आणि खोट्या प्रचारामुळे मतदार संभ्रमात पडतात. वास्तविक प्रश्नांऐवजी भावनिक व दिशाभूल करणाऱ्या मुद्द्यांवर निर्णय घेतले जातात,ज्यामुळे लोकशाही प्रक्रियेच्या निष्पक्षतेवर प्रश्नचिन्ह निर्माण होते.यासोबतच सातत्याने खोट्या बातम्या पसरल्याने माध्यमे,न्यायपालिका, प्रशासन आणि इतर घटनात्मक संस्थांवरील जनतेचा विश्वास डळमळीत होतो जे लोकशाहीसाठी घातक आहे.
फेक न्यूजमुळे सामाजिक सलोखाही मोठ्या प्रमाणात धोक्यात येतो.धर्म,जात, भाषा आणि प्रादेशिकतेच्या नावाखाली पसरवलेल्या अफवांमुळे समाजात तणाव, द्वेष आणि अविश्वास वाढतो.काही वेळा ही परिस्थिती हिंसाचारापर्यंत पोहोचते, ज्यामुळे सामाजिक शांतता भंग पावते. त्यामुळे फेक न्यूज ही केवळ माहितीची समस्या न राहता,सामाजिक एकतेसाठीही गंभीर आव्हान ठरते.
या समस्येमागे अनेक कारणे आहेत. सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्मचे अल्गोरिदम सनसनाटी आणि उत्तेजक मजकुराला प्राधान्य देतात.डिजिटल साक्षरतेच्या अभावामुळे नागरिक माहितीची सत्यता तपासू शकत नाहीत.राजकीय ध्रुवीकरण, वैचारिक कट्टरता आणि क्लिकबेट संस्कृतीमुळे फेक न्यूज हा एक फायद्याचा उद्योग बनत चालला आहे.
लोकशाहीत माध्यमांना चौथा स्तंभ मानले जाते. त्यांची जबाबदारी सत्य मांडण्याची आहे.मात्र टीआरपी आणि स्पर्धेच्या शर्यतीत कधी कधी माध्यमांकडूनही तथ्यांकडे दुर्लक्ष होते, ज्यामुळे परिस्थिती अधिक गंभीर बनते. त्यामुळे माध्यमांची नैतिक जबाबदारी व आत्मसंयम आज अधिक आवश्यक ठरतो.
फेक न्यूज रोखण्यासाठी बहुआयामी उपाययोजना आवश्यक आहेत. डिजिटल साक्षरता शिक्षणाचा अविभाज्य भाग बनवणे, स्वतंत्र फॅक्ट-चेकिंग संस्थांना प्रोत्साहन देणे, संतुलित कायदे करून खोटी माहिती पसरवणाऱ्यांवर कारवाई करणे आणि सोशल मीडिया कंपन्यांची जबाबदारी निश्चित करणे गरजेचे आहे. त्याचबरोबर नागरिकांनीही कोणतीही माहिती शेअर करण्यापूर्वी तिची खातरजमा करण्याची सवय लावणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
फेक न्यूज हा लोकशाहीसाठी घातक पण खोलवर परिणाम करणारा धोका आहे. यावर मात करण्यासाठी केवळ कायदे किंवा तंत्रज्ञान पुरेसे नाही, तर नागरिकांची जागरूकता, विवेक आणि सत्याबद्दलची निष्ठा अत्यावश्यक आहे. समाज जेव्हा सत्याला प्राधान्य देईल, तेव्हाच लोकशाही या संकटातून सुरक्षितपणे बाहेर पडू शकेल.
डॉ वीरेंद्र भाटी मंगल वरिष्ठ साहित्यकार, लाडनूं 341306 (राजस्थान)
