विकासाच्या शर्यतीत पर्यावरणाचा होणारा विनाश, हवामान बदल, प्रदूषण आणि नैसर्गिक आपत्तींच्या पार्श्वभूमीवर पर्यावरण संरक्षणाचे महत्त्व स्पष्ट करणारा सविस्तर मराठी संपादकीय लेख.
पर्यावरण संरक्षण : विकास आणि विनाश
विकास ही आजच्या जगाची अपरिहार्य गरज आहे. रस्ते, उद्योग, धरणे, वीज प्रकल्प, शहरे आणि तंत्रज्ञान याशिवाय आधुनिक जीवनाची कल्पनाही करता येत नाही. मात्र प्रश्न असा आहे की, हा विकास कोणाच्या किमतीवर? निसर्गाच्या विनाशावर उभारलेला विकास किती काळ टिकू शकतो, हा गंभीर प्रश्न आज मानवजातीसमोर उभा आहे.
औद्योगिकीकरण आणि शहरीकरणाच्या झपाट्यामुळे जंगलतोड, नदीप्रदूषण, वायुप्रदूषण आणि जैवविविधतेचा ऱ्हास मोठ्या प्रमाणावर वाढला आहे. विकास प्रकल्पांच्या नावाखाली हजारो हेक्टर जंगल नष्ट होत आहेत, आदिवासींचे जीवन विस्कळीत होत आहे आणि निसर्गाचा समतोल ढासळत आहे. याचे परिणाम म्हणून अतिवृष्टी, दुष्काळ, उष्णतेच्या लाटा, पूर आणि चक्रीवादळे यांसारख्या आपत्ती वारंवार अनुभवायला मिळत आहेत.
आज ‘विकास’ आणि ‘पर्यावरण’ हे एकमेकांचे विरोधक असल्यासारखे मांडले जातात. मात्र वास्तवात हे दोन्ही एकमेकांचे पूरक असायला हवेत. पर्यावरणाकडे दुर्लक्ष करून केलेला विकास अल्पकालीन फायदे देऊ शकतो, पण दीर्घकालीन दुष्परिणाम संपूर्ण मानवजातीला भोगावे लागतात. पाणीटंचाई, अन्नसुरक्षा, आरोग्य समस्या आणि हवामान बदल ही त्याची ठळक उदाहरणे आहेत.
शाश्वत विकास ही संकल्पना आज केवळ चर्चेपुरती मर्यादित राहू नये. सौरऊर्जा, पवनऊर्जा, जलसंवर्धन, हरित उद्योग, पर्यावरणपूरक वाहतूक व्यवस्था यांचा अधिकाधिक वापर करण्याची गरज आहे. मोठे प्रकल्प राबवताना पर्यावरणीय परिणाम अभ्यास (EIA) केवळ औपचारिक न राहता प्रामाणिकपणे अंमलात आणला गेला पाहिजे.
सरकार, उद्योगजगत आणि नागरिक — तिन्ही घटकांची भूमिका येथे तितकीच महत्त्वाची आहे. सरकारने कठोर पर्यावरणीय कायदे राबवणे, उद्योगांनी नफा आणि निसर्ग यामध्ये समतोल साधणे, तर नागरिकांनी आपल्या दैनंदिन जीवनात पर्यावरणपूरक सवयी अंगीकारणे आवश्यक आहे. प्लास्टिकचा कमी वापर, पाणी आणि वीज बचत, वृक्षारोपण आणि कचरा व्यवस्थापन ही छोटी पावले मोठा बदल घडवू शकतात.
निसर्ग हा मानवाचा शत्रू नाही, तर तो आपला आधार आहे. निसर्ग नष्ट झाला तर विकासालाही अर्थ उरणार नाही. त्यामुळे आज गरज आहे ती ‘विकास विरुद्ध पर्यावरण’ या विचारसरणीऐवजी विकासासोबत पर्यावरण या दृष्टिकोनाची. कारण निसर्ग वाचला तरच मानव आणि भविष्य पिढ्या सुरक्षित राहू शकतील.
